مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در دوران ترامپ: از افشاگری‌های مجاهدین خلق تا تهدید حمله اسرائیل

مذاکرات برجام در دور اول 

مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در دوران ترامپ و پس از آن: انگیزه‌ها، روند و چشم‌انداز آینده

مذاکرات هسته‌ای میان رژیم ملاها و ایالات متحده آمریکا در سال‌های گذشته یکی از پرمناقشه‌ترین موضوعات بین‌المللی بوده است. در دوره اول ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، با خروج آمریکا از توافق هسته‌ای موسوم به برجام در سال ۲۰۱۸، مسیر این مذاکرات دچار چرخش اساسی شد. با این حال، گفت‌وگوهایی پنهانی و سپس نیمه‌رسمی میان دو طرف، با واسطه کشورهای ثالث مانند کشور عمان، مجدداً آغاز شده است. 

در این مقاله به دلایل آغاز مجدد این مذاکرات، نقش افشاگری‌های هسته‌ای، روند فعلی مذاکرات و دلایل اینکه رژیم ملاها برای پیگیری برنامه هسته‌ای علی‌رغم دارایی عظیم منابع انرژی، و سرنوشت احتمالی این بحران پرداخته می‌شود.

دلایل شروع دوباره مذاکرات در این مقطع

در سال ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، پس از افزایش تنش‌ها در منطقه و فشارهای شدید اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، دیکتاتوری مذهبی سیگنال‌هایی برای مذاکره ارسال کرد. دولت آمریکا نیز، به‌ویژه با نزدیک شدن به انتخابات، تمایل داشت وضعیت هسته‌ای این رژیم را در چارچوبی کنترل‌شده نگه دارد. این بار، به‌جای مذاکرات مستقیم، تماس‌ها ابتدا از طریق عمان و سپس با دخالت قطر و اتحادیه اروپا صورت گرفت. از ابتدای سال ۲۰۲۴، چند دور گفت‌وگو به‌طور غیررسمی انجام شد و تاکنون دست‌کم پنج جلسه غیرمستقیم بین ایران و آمریکا، با حضور نمایندگان سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) و شورای عالی امنیت ملی رژیم در دوحه و مسقط برگزار شده است.

افشاگری‌های مقاومت ایران و سازمان مجاهدین

افشاگری‌های هسته‌ای: از سازمان مجاهدین خلق تا آژانس

نقش اصلی در افشای برنامه هسته‌ای ایران را سازمان مجاهدین خلق بر عهده داشت. این سازمان در سال ۲۰۰۲ با افشای تأسیسات نطنز و اراک، توجه جهانی را به فعالیت‌های مخفی هسته‌ای ایران جلب کرد. این افشاگری سبب شد تا آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) تحقیقاتی گسترده را آغاز کند. پس از آن نیز مجاهدین خلق چندین بار اطلاعاتی درباره سایت‌های مخفی، مانند سایت فُردو و فعالیت‌های مرتبط با ساخت چاشنی انفجاری، منتشر کردند. در مجموع، این گروه بیش از ۱۵ مورد افشاگری مستند را از سال ۲۰۰۲ تا امروز انجام داده است که در بسیاری موارد توسط رسانه‌ها و آژانس بین‌المللی تأیید شده‌اند.

سمت و سوی مذاکرات کنونی

در مذاکرات اخیر، تمرکز اصلی بر توقف غنی‌سازی بالای ۶۰ درصد، تبادل زندانیان و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران بوده است. برخلاف گذشته، اکنون مذاکرات بیشتر حول موضوعات فوری و امنیتی می‌چرخد تا دستیابی به توافقی جامع مانند برجام. از طرف دیگر، رژیم ایران تلاش می‌کند با ارائه امتیازهای محدود، زمان بخرد و فشارها را کاهش دهد بدون اینکه الزامات یک توافق کامل را بپذیرد.

با اینکه دور پنجم مذاکرات هم انجام شده است ولی بدر البو سعیدی، وزیرخارجهٔ عمان، گفته است دور پنجم مذاکرات هسته‌ای میان مذاکره کنندگان امریکایی و ایرانی در روم، با "پیشرفت اندک ولی نه قطعی" به پایان رسید.

بدر البو سعیدی، این اظهارات را روز جمعه، چند ساعت پس میانجیگری با استیف ویتکاف، فرستادهٔ ویژهٔ ایالات متحده برای شرق میانه و عباس عراقچی، وزیرخارجهٔ ایران، در صفحهٔ ایکس خود ابراز کرده است.

تأسیسات هسته‌ای نطنز

چرا جمهوری اسلامی به دنبال سلاح هسته‌ای است؟

یکی از پرسش‌های بنیادین در مسئله هسته‌ای ایران این است که چرا کشوری با منابع عظیم نفت و گاز به دنبال برنامه‌ای پرهزینه و پرمناقشه مانند انرژی (و احتمالاً سلاح) هسته‌ای است؟ پاسخ در دو بعد راهبردی و ایدئولوژیک قابل بررسی است:

1. امنیت رژیم: تجربه سقوط رژیم‌هایی مانند صدام حسین و معمر قذافی که فاقد سلاح بازدارنده بودند، به رهبران جمهوری اسلامی این باور را داده که تنها با در اختیار داشتن توان بازدارندگی قوی، می‌توان بقای نظام را تضمین کرد، که البته این یک بهانه است که مشاور باراک اوباما با این القاء توانست اولین برجام را به دنبال داشته باشد.

2. اقتدار منطقه‌ای: در رقابت با قدرت‌های منطقه‌ای چون عربستان سعودی و اسرائیل، حکومت ایران سعی دارد با حفظ ابهام راهبردی در موضوع هسته‌ای، نفوذ خود را تثبیت کند.

3. بازدارندگی در برابر اسرائیل: با توجه به تهدیدات مستمر اسرائیل نسبت به حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران، دستیابی به توانایی بازدارندگی حتی در سطح تهدید به ساخت بمب، برای جمهوری اسلامی یک ابزار استراتژیک به شمار می‌آید.

اولین توافق جامع هسته‌ای بین نظام آخوندی و قدرت‌های جهانی، معروف به برجام (برنامه جامع اقدام مشترک)، در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵ (۲۳ تیر ۱۳۹۴) در دولت باراک اوباما به دست آمد.

این توافق میان ایران و گروه موسوم به 1+5 (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین و آلمان) انجام شد.

- هدف اولین برجام:

محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران در ازای رفع تدریجی تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی.

- نکات کلیدی برجام:

• کاهش تعداد سانتریفیوژهای ایران.

• محدودسازی سطح غنی‌سازی اورانیوم به ۳.۶۷٪.

• کاهش ذخایر اورانیوم غنی‌شده به ۳۰۰ کیلوگرم.

• پذیرش نظارت گسترده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی.

• اجرای برجام رسماً از ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶ (۲۶ دی ۱۳۹۴) آغاز شد.

آینده چه خواهد بود؟ حمله نظامی یا توافق نهایی؟

در سال ۲۰۲۵، با افزایش تهدیدات از سوی اسرائیل و رزمایش‌های نظامی گسترده در منطقه، امکان یک حمله محدود به تأسیسات هسته‌ای رژیم، مانند سایت نطنز، فُردو یا مراکز موشکی، بیشتر از گذشته به‌نظر می‌رسد. با این حال، حمله مستقیم دارای ریسک بالا برای منطقه و اقتصاد جهانی است. در نتیجه، بسیاری از تحلیل‌گران بر این باورند که اسرائیل فقط در صورتی به حمله نظامی دست خواهد زد که مطمئن شود ایران به نقطه بی‌بازگشت در ساخت بمب نزدیک شده است.

از سوی دیگر، حکومت ملاها به دلیل بحران‌های داخلی، ضعف اقتصادی، و فشارهای اجتماعی، با چالشی درونی مواجه است. سرنوشت این حکومت بیش از هر چیز وابسته به میزان رضایت داخلی، فعالیت‌های اپوزسیون در داخل و خارج، و تصمیمات قدرت‌های جهانی درباره تعامل یا تقابل با آن خواهد بود.

بنابراین مذاکرات کنونی بیشتر یک تلاش برای مدیریت بحران است تا حل نهایی آن. به‌همین دلیل رژیم ملاها تلاش می‌کند با خریدن زمان، به خواسته‌های خود برسد، در حالی که غرب، به‌ویژه آمریکا و اسرائیل، در تلاش‌اند این روند را کنترل کرده و مانع ساخت بمب اتم شوند. چه از طریق توافق موقت و چه با برخورد نظامی، آینده برنامه هسته‌ای رژیم و حتی سرنوشت این نظام، در سال‌های پیش رو به یکی از اصلی‌ترین محورهای ژئوپولیتیک منطقه و جهان تبدیل خواهد شد، چرا که با بودن این رژیم که بر دو پایه صدور تروریسم و بنیادگرایی به خارج و سرکوب در داخل استوار است منطقه و جهان مطلقا روی آرامش به خود نخواهد دید، حال اگر روزی این رژیم به سلاح‌ هسته‌ای هم دست یابد، مسلما با آن به باج‌خواهی بیشتر از کشورهای منطقه و جهان خواهد پرداخت و هم‌چنین دوباره نیروهای وابسته به‌خودش مانند حزب‌الله و حماس را بازسازی کرده و کشورهای منطقه را بیش از پیش دچار مشکلات فراوان خواهد کرد.

عباس تبریزی

بیشتر بخوانید »